H0, N, TT of Z: welke schaal past in jouw ruimte?
Benjamin | TrackDrawer.com · gepubliceerd 31 oktober 2026
Hoe kleiner de schaal, hoe meer baan je op dezelfde plaat kwijt kunt. Een gesloten lus met een passeerspoor vraagt in H0 minstens 160 x 90 cm, in N al 85 x 55 cm: ongeveer een derde van de oppervlakte. TT zit daartussen, Z gaat nog kleiner. Wat je kiest, hangt af van je ruimte, maar ook van hoe je wilt spelen en hoe goed je kleine dingen kunt zien en vastpakken.
Vier schalen naast elkaar
Een schaal is de verhouding tussen model en werkelijkheid. De spoorwijdte volgt daaruit: de normale spoorwijdte van 1435 mm wordt in elke schaal verkleind.
- H0, schaal 1:87, spoorwijdte 16,5 mm. De meest verspreide schaal in Europa, met het grootste aanbod.
- TT, schaal 1:120, spoorwijdte 12 mm. Een tussenmaat, vooral sterk in Midden- en Oost-Europa.
- N, schaal 1:160, spoorwijdte 9 mm. Populair bij wie veel baan op weinig ruimte wil.
- Z, schaal 1:220, spoorwijdte 6,5 mm. Zeer klein, past zelfs in een koffer of op een plank.
Hoeveel plaat heb je per schaal nodig?
Om de schalen te vergelijken, hebben we per railsysteem gemeten met de Auto-designer van TrackDrawer. Elke keer met een typische voorraad (per straal een volle cirkel plus enkele bochten, rechte stukken, drie linkse en drie rechtse wissels, tegenbogen en compensatiestukken) en 5 cm vrije rand rondom. De plaat wordt vergroot in stappen van 5 cm. "Kleinste lus" is de kleinste vierkante plaat met een gesloten lus, "met passeerspoor" de kleinste plaat waarop een lus met minstens één passeerspoor past.
| Schaal | Systeem | Spoorwijdte | Kleinste radius | Kleinste lus | Met passeerspoor |
|---|---|---|---|---|---|
| H0 (1:87) | Märklin C-rail | 16,5 mm | 360 mm | 90 x 90 cm | 160 x 90 cm |
| H0 (1:87) | Piko A-Gleis | 16,5 mm | 360 mm | 90 x 90 cm | 185 x 90 cm |
| TT (1:120) | Tillig TT | 12 mm | 267 mm | 70 x 70 cm | 120 x 70 cm |
| N (1:160) | Minitrix | 9 mm | 194,6 mm | 55 x 55 cm | 85 x 55 cm |
| N (1:160) | Fleischmann piccolo | 9 mm | 192 mm | 55 x 55 cm | 100 x 55 cm |
| N (1:160) | Kato Unitrack N | 9 mm | 216 mm | 60 x 60 cm | 115 x 60 cm |
| Z (1:220) | Märklin Z-rail (mini-club) | 6,5 mm | 145 mm | 45 x 45 cm | 85 x 45 cm |
Ook binnen N lopen de maten uiteen. Kato Unitrack N legt een lus met passeerspoor op 115 x 60 cm, 30 cm breder dan Minitrix: de kleinste straal is groter en de wissel met tegenboog neemt langs het spoor 249 mm in, tegenover 158 mm bij Minitrix.
De kleinste radius komt uit onze catalogus en is gemeten tot het hart van het spoor. Systemen met dezelfde schaal verschillen onderling: Piko A-Gleis heeft dezelfde kleinste straal als Märklin C-rail, maar een bredere bedding en een andere wisselgeometrie, en de ontwerper had er 25 cm meer breedte nodig voor een passeerspoor. Kijk dus naar je eigen systeem, niet alleen naar de schaal. Voor Märklin C-rail staat de volledige uitwerking in hoeveel ruimte je nodig hebt voor C-rail.
Wat de oppervlakte je vertelt
Reken je de plaatmaten om naar oppervlakte, dan wordt het verschil tastbaar. Een lus met passeerspoor in H0 op 160 x 90 cm vraagt 1,44 m². Dezelfde opzet in N met Minitrix past op 85 x 55 cm, of 0,47 m². Dat is ongeveer een derde.
Omgekeerd betekent het: op een plaat van 180 x 90 cm, een gangbare maat voor een eerste H0-baan, past in H0 een ovaal met passeerspoor of een klein station. In N is dezelfde plaat ruim drie keer zo groot als wat een lus met passeerspoor vraagt: ruimte voor meer sporen, een groter station of landschap ernaast. Hoeveel er in H0 op die maat past, lees je in een H0-baan op 180 x 90 cm.
Treinen schalen mee, en stations dus ook
Niet alleen de bochten worden kleiner, ook de treinen. Dat is minstens zo belangrijk, want de lengte van je treinen bepaalt de lengte van je perrons, passeersporen en opstelsporen.
Neem een gangbaar Europees rijtuig van 26,4 m lang. In elke schaal wordt dat:
| Schaal | Verhouding tot H0 | Rijtuig van 26,4 m | Trein van 4 rijtuigen |
|---|---|---|---|
| H0 (1:87) | 1,00 | 303 mm | 1214 mm |
| TT (1:120) | 0,73 | 220 mm | 880 mm |
| N (1:160) | 0,54 | 165 mm | 660 mm |
| Z (1:220) | 0,40 | 120 mm | 480 mm |
Een N-trein is dus ongeveer 54 procent zo lang als dezelfde trein in H0 (87 gedeeld door 160 is 0,54). Een station met perrons voor vier rijtuigen vraagt in H0 al ruim 1,2 m rechte lengte, zonder loc en zonder de wissels aan beide kanten. In N is dat 66 cm. Dat is vaak het echte argument voor een kleinere schaal: niet de bocht, maar het station.
Wie in H0 op een kleine plaat werkt, kiest daarom vaak kortere treinen: een loc met twee rijtuigen, of een korte goederentrein. Dat is geen nadeel, zolang je het vooraf beslist.
Zichtbaarheid en hanteerbaarheid
Ruimte is niet het enige criterium. Een paar dingen om mee te wegen:
- Zien. In H0 zie je details aan loc en wagons van op een gewone afstand. In N en zeker in Z wordt een trein meer een deel van het landschap. Sommigen vinden dat juist mooier, anderen missen het detail.
- Vastpakken. Een wagon op de rails zetten, koppelen en ontkoppelen gaat in H0 makkelijker met de hand. In de kleinere schalen gebruik je vaker een hulpstuk om materieel op het spoor te zetten.
- Schoon spoor. Kleinere en lichtere modellen hebben meestal minder gewicht op de wielen. Ze vragen daardoor vaak wat schonere rails voor een goed stroomcontact.
- Aanbod. H0 heeft in Europa het breedste aanbod aan treinen, gebouwen en accessoires. In TT en Z is de keuze kleiner, al verschilt dat per land en tijdperk.
Bouw je met kinderen of wil je vooral spelen, dan is een grotere schaal vaak handiger. Wil je vooral een landschap met lange treinen op een beperkte plaat, dan wint een kleinere schaal. Kies je een tijdperk, kijk dan ook of er in jouw schaal genoeg materieel voor bestaat: zie tijdperken I tot VI.
Vuistregels per schaal
- Minder dan 1 m² vrij: N of Z voor een baan met passeerspoor, of H0 met een eenvoudige lus.
- Een plaat van 180 x 90 cm: H0 met een ovaal, passeerspoor en een klein station, of N met een uitgebreid plan.
- 200 x 120 cm of meer: H0 met een dubbelspoor en rangeerterrein wordt mogelijk.
- Een plank of vensterbank: Z of N, eventueel als pendelbaan zonder lus.
Bij elk systeem kies je verder je radius. Een grotere straal ziet er rustiger uit en is beter voor lange modellen, maar elke stap kost diepte. In H0 met C-rail is dat 15,5 cm per stap (2 x 77,5 mm), in N met Minitrix 6,7 cm (2 x 33,6 mm).
Veelgestelde vragen
Kan ik later van schaal wisselen?
Je rails en treinen zijn niet uitwisselbaar tussen schalen, dus in de praktijk begin je opnieuw. Wel kun je je plan behouden als idee: een plan in H0 schaal je niet een-op-een om, maar de opzet (lus, passeerspoor, station) blijft bruikbaar.
Is TT een goede tussenweg?
Qua ruimte wel: treinen zijn ongeveer 73 procent van H0, en de kleinste straal in onze catalogus is kleiner dan die van H0. Kijk wel of het aanbod in TT past bij wat je wilt rijden.
Probeer het met je eigen maat
Voer je plaatmaat in, kies een systeem in de schaal die je overweegt en laat de Auto-designer plannen leggen. Zo zie je meteen wat er in H0 en in N op dezelfde plaat past.
