De helix: hoger komen op weinig ruimte
Benjamin | TrackDrawer.com · gepubliceerd 7 november 2026
Een helix is een spoor dat in windingen boven zichzelf omhoog draait, zodat je op het grondvlak van één cirkel tientallen centimeters hoogte wint. Elke winding stijgt 2 x pi x radius x helling, en moet hoog genoeg zijn voor de trein op de winding eronder. In H0 heb je daarom bij 3 % een radius van ongeveer 400 mm nodig: met Märklin C-rail is R2 (437,5 mm) de kleinste bocht die past, R1 is te steil.
Waarvoor een helix dient
Een gewone helling vraagt lengte, en die heb je op de meeste banen niet. Om in H0 70 mm te stijgen bij 3 % is al 2,33 m spoor nodig (zie hellingen). Wil je naar een tweede niveau of naar een schaduwstation onder de baan, dan gaat het al snel om 15 tot 30 cm hoogte, en dat zijn meters helling. Een helix rolt die meters op tot een cilinder. Het spoor is even lang, maar het neemt alleen het grondvlak van één cirkel in.
De prijs: een helix is een stuk baan waar je weinig van ziet, dat stevig gebouwd moet worden en waar je bij een ontsporing moeilijk bij kunt. Meestal staat hij in een hoek of verstopt achter een achtergrond.
De rekensom
Eén winding is een volle cirkel, met een lengte van 2 x pi x R. Stijgt het spoor met helling h, dan komt het na één winding 2 x pi x R x h hoger uit. Die stijging moet minstens zo groot zijn als:
- de vrije ruimte boven de rail van de winding eronder (het lichtprofiel),
- plus de hoogte van de rail met bedding of dwarsliggers,
- plus de dikte van de plaat of de tracédelen die de bovenste winding dragen.
TrackDrawer gebruikt standaard het profiel volgens NEM 102 (H0 ongeveer 55 mm zonder bovenleiding, 65 mm met), een railhoogte van 6,6 mm in H0 en 10 mm plaat. Voor de andere schalen rekent de app naar verhouding. Draai je de som om, dan krijg je de kleinste radius voor een gegeven helling: R = windinghoogte / (2 x pi x h).
| Schaal | Vrije ruimte | Rail | Windinghoogte in de app | Kleinste radius bij 3 % | Met bovenleiding |
|---|---|---|---|---|---|
| H0 | 55 mm | 6,6 mm | 75 mm | 398 mm | 85 mm, 451 mm |
| OO | 63 mm | 7,5 mm | 85 mm | 451 mm | 95 mm, 504 mm |
| TT | 40 mm | 4,8 mm | 55 mm | 292 mm | 65 mm, 345 mm |
| N | 30 mm | 3,6 mm | 45 mm | 239 mm | 50 mm, 265 mm |
| Z | 22 mm | 2,6 mm | 35 mm | 186 mm | 40 mm, 212 mm |
De windinghoogte is de som van vrije ruimte, rail en 10 mm plaat, naar boven afgerond op 5 mm; zo stelt de helix-assistent hem standaard voor. Wil je onder de plaat 70 mm echt vrij houden, bijvoorbeeld voor hoge wagens, dan reken je in H0 met 70 + 6,6 + 10 = 86,6 mm per winding en heb je bij 3 % een radius van 460 mm nodig.
Welke bocht uit je doos past
Met de windinghoogte uit de tabel krijg je per catalogusbocht deze helling. Buitenmaat is twee keer de radius plus de breedte van het spoor: zo groot is het grondvlak van een ronde helix.
| Systeem | Bocht | Helling per winding | Buitenmaat |
|---|---|---|---|
| Märklin C-rail | R1, 360 mm | 3,32 % | 760 mm |
| Märklin C-rail | R2, 437,5 mm | 2,73 % | 915 mm |
| Märklin C-rail | R3, 515 mm | 2,32 % | 1070 mm |
| Piko A-Gleis | R2, 421,88 mm | 2,83 % | 887 mm |
| Roco geoLine | R3, 434,5 mm | 2,75 % | 907,5 mm |
| Hornby (OO) | R2, 438 mm | 3,09 % | 905 mm |
| Hornby (OO) | R3, 505 mm | 2,68 % | 1039 mm |
| Tillig TT | R11, 310 mm | 2,82 % | 640 mm |
| Minitrix | R2a, 261,8 mm | 2,74 % | 539,6 mm |
| Kato Unitrack N | R249, 249 mm | 2,88 % | 523 mm |
| Märklin Z | R2, 195 mm | 2,86 % | 406 mm |
De kleinste bocht van elk systeem is voor een helix bijna altijd te steil. Dat is geen toeval: een kleinste bocht is gemaakt om een lus op een kleine plaat te krijgen, niet om er een trein langdurig in te laten klimmen. Bedenk ook dat een helix een lange bocht is, en een helling in een bocht zwaarder trekt dan dezelfde helling rechtdoor. Blijf je met je bocht net onder 3 %, dan zit je aan de grens; een maat ruimer geeft je lange treinen marge.
Een ovale helix
Heb je wel lengte maar geen diepte, dan helpt een ovale helix: na elke halve cirkel een recht stuk. De winding wordt langer, dus de helling flauwer, zonder dat de radius groeit. Met Märklin C-rail R1 en per zijde één rechte rail 24360 (360 mm) is een winding 2262 + 720 = 2982 mm lang, en de helling 75 / 2982 = 2,52 %. Met de 24188 (188,3 mm) per zijde is het 2,84 %. R1 past zo toch binnen 3 %, op een grondvlak van 760 x 1480 mm in plaats van 915 x 915 mm voor een ronde helix op R2.
Bouwen zonder verrassingen
- Gelijkmatig. Een helix moet over de hele omtrek dezelfde helling hebben. Een plek die net iets steiler ligt, wordt het punt waar je trein stilvalt.
- Zacht in en uit. Laat het spoor niet in één keer van vlak naar de volle helling overgaan; een overgang op halve helling voorkomt een knik onderaan en bovenaan.
- Bereikbaar. Je moet bij elke winding kunnen om een ontspoorde wagen terug te zetten. Laat de binnenkant open of zorg dat de helix van een kant toegankelijk is.
- Stevig. De windingen rusten op steunen rondom. Hoe je de onderbouw daarvoor kiest, staat in onderbouw: open frame of gesloten plaat.
De helix in TrackDrawer
In het hoogtepaneel zit een helix-assistent. Je kiest een bocht uit je systeem (standaard de tweede radius, omdat de kleinste vaak te steil is), en dan het aantal windingen of de hoogte die je aan het einde wilt halen. De hoogte per winding staat al ingevuld volgens de tabel hierboven; je past ze aan met de railhoogte, de plaatdikte en een vinkje voor bovenleiding. Verder kies je stijgend of dalend, linksom of rechtsom, rond of ovaal, en een rechte in- en uitloop. Die rechte stukken stijgen met de halve helling, als overgang.
De assistent toont meteen het aantal bochten, de windingen, de helling en de vrije hoogte tussen de windingen, en waarschuwt als de helix te steil is, als de vrije hoogte onder het profiel zakt of als de winding lager is dan de minimale doorrijhoogte van je plan. Die staat standaard op 70 mm, bedoeld voor H0; in N of Z zet je hem lager.
Een voorbeeld met C-rail R2 en twee windingen: 24 bochten 24230, 5,50 m spoor in de windingen, 2,73 % helling en 150 mm hoogte. Met de standaard in- en uitloop van één rechte rail 24360 aan elke kant kom je op ongeveer 160 mm uit.
Selecteer je eerst een stuk met een vrij einde, dan begint de helix daar; anders midden in beeld. Elk stuk krijgt zijn hoogte mee, zodat 3D en de controles de helix zien zoals de rest van je plan. De Auto-designer legt zelf geen helix; die voeg je toe. Het leggen van een helix hoort bij Pro. Probeer in de app welke bocht bij jouw hoogte past, en lees bij de acht hoe een brug zonder helix aan hoogte komt.
